اصطلاح مجریه به کلیه افراد، دستگاه ها و سازمان هایی اطلاق می شود که عملشان جنبه ی اجرایی دارد.

 1.    تعریف قوه ی مجریه

قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران تعریفی از قوه ی مجریه ارائه نداده ولی از مجموع اصول مربوط به این قوه می توان شناختی از آن پیدا کرد. اصطلاح مجریه به کلیه افراد، دستگاه ها و سازمان هایی اطلاق می شود که عملشان جنبه ی اجرایی دارد. اگر قوه ی مجریه را با مفهوم وسیع آن در نظر بگیریم، همه ی سطوح اجرایی کشور را در بر میگیرد که امور اجرایی سراسر مملکت را عهده دار هستند از جمله استانداران، فرمانداران، کل سازمان های اداری، فنی، تخصصی و حتی مجریان ساده و هر عاملی که بر حسب قوانین جاری کشور در سلسله ی مراتب اداری، سیاسی و اجرایی دولت واقع شده و در حوزه ی این قوه است.2

2.    ریاست جمهوری

قانون اساسی، رئیس جمهوری را عالی ترین مقام کشور بعد از مقام رهبری شناخته است. رئیس قوه ی مجریه مسئول اجرایی قانون اساسی است ولی به طور مستقیم از جانب ملت انتخاب می شود و باید ایرانی الاصل، تابع ایران، مدیر و مدبّر، موثق، متقی، امین، مومن، معتقد بر مبانی جمهوری اسلامی و مذهب رسمی کشور باشد و از رجال مذهبی – سیاسی شناخته شود. قبل از انتخابات، از جهت واجد شرایط بودن مورد تأیید شورای نگهبان قرار گرفته و در انتخابات، اکثریت مطلق آراء را به دست آورد. تنفیذ حکم ریاست جمهوری با مقام رهبری است و بعد از ادای سوگند در مجلس، دوره ی چهارساله ی ریاست جمهوری شروع می شود که فقط برای یک دوره قابل تمدید است. رئیس جمهور، در مقابل رهبر، مجلس و مردم مسئول است. وی ریاست هیأت وزیران را بر عهده داشته و بر کار آنان نظارت می کند و نصب وزراء همراه با رأی اعتماد مجلس بر عهده ی ریاست جمهوری است و هر وقت بخواهد می تواند هر کدام از وزرا را عزل کند. رئیس جمهور می تواند به تعداد لازم معاون و مشاور داشته باشد. او مسئول امور برنامه، بودجه و امور استخدامی کشور و بعضی سازمان های مستقل دیگر نیز هست. امضای قوانین بعد از تأیید شورای نگهبان و مبادله ی قراردادها و اعزام سفرا و قبول نمایندگان سیاسی خارجی و اعطای نشان های دولتی با وی می باشد. وی از جهت مسئولیت سیاسی در مقابل مجلس، ممکن است مورد سوال و استیضاح قرار گرفته و در نهایت با حکم رهبری برکنار شود. محاکمه ی رئیس جمهور در صورت تخلف از انجام وظایف قانونی با دیوان عالی کشور است و در صورت محکومیت، بر کناری او فقط با تأیید و حکم رهبری امکان پذیر است.»3

3.    اصول مربوط به ریاست جمهوری در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران

قوه ی مجریه در نظام جمهوری اسلامی ایران از اهمیت ویژه ای برخوردار است. بنا به جایگاه پر اهمیت آن، 42 اصل از قانون اساسی ج1010 به صورت مستقیم یا غیر مستقیم در ارتباط با ریاست جمهوری است. این اصول عبارتند از : اصل های 57، 60، 68 تا 70، 87 تا 89، 110 تا 117، 119 تا 138، 140 تا 142، 175 تا 177،

علاوه بر اصول فوق که برای رئیس جمهور به طور مشخص و معین وظیفه معلوم شده، بسیاری از دیگر اصول قانون اساسی به نحوی با رئیس جمهور ارتباط پیدا می کند. مسئولیتی که به عنوان اجرای قانون اساسی به عهده ی رئیس جمهور گذاشته شده، تمام 177 اصل قانون اساسی به جز امور مربوط به رهبری را در حوزه ی مواظبت و پاسداری وی قرار می دهد. رئیس جمهور به طور مستقیم مسئول همه ی امور اجرایی است که به وسیله ی وزیران یا معاونان به انجام می رساند. معمولاً وظایف رئیس جمهور از جمله ریاست بر قوه ی مجریه و یا مسئولیت اجرای قانون اساسی به صورت کلی در قانون اساسی آمده و جزئیات کار و روش های عملی بستگی به شخص رئیس جمهور منتخب دارد.4

4.    شرایط کاندیداهای ریاست جمهوری

از آنجا که رئیس جمهور وظایف سنگینی را عهده دار است قانون اساسی برای کاندیداها شرایطی را در نظر گرفته و مرجع تشخیص واجد بودن شرایط را شورای نگهبان قرار داده است. رسیدگی به صلاحیت کاندیدا یعنی احراز شرایطی که اصل 115 پیش بینی کرده و قبل از اعلان اسامی داوطلبین انجام می پذیرد که این شرایط عبارتند از :

·   از رجال مذهبی و سیاسی کشور باشد، یعنی مرد باشد اگر چه عبارت رجال مذهبی و سیاسی می تواند زنان را هم در برگیرد و به عنوان اشخاص نامدار و مشهور از حیث سیاست و مذهب تلقی گردد. هم چنین او باید شخصیتی برجسته و صاحب عنوان از لحاظ سیاسی و مذهبی باشد. از رجال مذهبی بودن به این معنی نیست که لزوماً از مجتهدان باشد و سوابق تحصیل علوم اسلامی را در حوزه داشته باشد، بلکه کافی است که به شخصیتی استوار و مستحکم در اصول اعتقادی شناخته شود.

·   ایرانی الاصل باشد : یعنی کاندیدا تابعیت اصلی ایران را داشته باشد و از حیث نژاد، ریشه و اعقاب ایرانی باشد و خود نیز تابعیت ایران را از تولد داشته باشد.

·   تابع ایران باشد : یعنی کاندیدا بایستی رابطه ی تابعیت را با ایران حفظ کرده باشد چون ممکن است افرادی ایرانی الاصل باشند ولی تابعیت فعلی ایران را نداشته باشند که در این صورت قطعاً نمی توانند کاندیدا شوند.

·   مدبر باشد : کسی که داوطلب اداره ی کشور است باید در این امر توانا باشد و برای تحقق این شرط، لازم به امتحان نیست و ضروری نیست که مدرکی دال بر سوابق مشاغل مدیریت در سطوح عالی کشور ارائه نماید.

·        تدبیر داشته باشد : کاندیدا باید آینده نگر باشد، تا بتواند اوضاع و احوال آینده را در تصمیمات منظور دارد.

·   حسن سابقه و امانت دار باشد : وظایف ریاست جمهوری امانتی است که به رئیس جمهوری سپرده می شود پس کاندیدا باید امانت دار خوبی باشد.

·        مومن و معتقد به مبانی جمهوری اسلامی ایران و مذهب رسمی کشور باشد.

·        تقوی داشته باشد : کاندیدا باید خداترس باشد و تقوی را با تمام ابعاد آن دارا باشد ....5

5.    نحوی انتخاب

هم چنان که در قانون اساسی آمده، حکومت ایران جمهوری اسلامی است6 و امور کشور باید به اتکا آرای عمومی،7 از راه انتخابات اداره شود.رئیس جمهور برای مدت 4 سال با رأی مستقیم مردم انتخاب می شود8 و نامزدهای ریاست جمهوری باید قبل از شروع انتخابات آمادگی خود را رسماً اعلام کنند. نحوه ی برگزاری انتخابات رئیس جمهوری را قانون معین می کند.9 انتخابات ریاست جمهور باید حداقل ماه پیش از پایان دوره ی رئیس جمهور قبلی انجام شده باشد.10 مسئولیت نظارت بر انتخابات ریاست جمهوری بر عهده ی شورای نگهبان است.11

 رئیس جمهور با اکثریت مطلق آرای شرکت کنندگان (نصف آرا+ 1) انتخاب شده و اگر در دور نخست هیچ یک از نامزدها چنین اکثریتی را به دست نیاوردند روز جمعه ی هفته ی بعد برای بار دوم رأی گیری می شود.12 در فاصله ی انتخابات ریاست جمهور جدید و پایان دوره ی رئیس جمهوری سابق وظایف رئیس جمهور به عهده ی رئیس جمهور پیشین است.13

6.    مراحل انتخابات ریاست جمهوری

اصل 116 قانون اساسی نحوه ی برگزاری انتخابات ریاست جمهوری را به عهده ی قانون عادی مصوب مجلس شورای اسلامی گذاشته است و آخرین قانون مجلس در این مورد در سال 1364 بود که به موجب آن اجرای امر انتخابات بر عهده ی وزارت کشور گذاشته شد و این وزارت طی چند مرحله و تحت نظارت شورای نگهبان آن را به انجام می رساند.

وزارت کشور موظف است سه ماه قبل از پایان دوره ی چهار ساله ی ریاست جمهوری مقدمات اجرای انتخابات را فراهم کرده و مراقب برگزاری انتخابات و تاریخ شروع ثبت نام داوطلبان را با استفاده از وسایل ارتباط جمعی به اطلاع عموم برساند. ( اصل 131)14 سپس بر اساس اصل 116 قانون اساسی نامزدهای ریاست جمهوری باید قبل از شروع انتخابات آمادگی خود را رسماً اعلام نموده و بر اساس اصل 110 شورای نگهبان با عنایت به اصل 115 قانون اساسی نامزدها را احراز صلاحیت نماید. وزارت کشور فقط مأموریت ثبت نام و دریافت اسناد و مدارک مربوط به صلاحیت را برای ارسال به شورای نگهبان را به عهده دارد و نمی تواند در این خصوص اظهار نظر نماید ولی پس از وصول نظر شورای نگهبان اسامی نامزدهای ریاست جمهوری را ظرف مدت 2 روز با استفاده از وسایل ارتباط جمعی به اطلاع سراسر کشور برساند. این اسامی مربوط به کسانی است که شورای نگهبان صلاحیت آنها را تأیید کرده است.15

فعالیت تبلیغاتی کاندیداها در مورد انتخابات، رسماً از تاریخ اعلام اسامی آنان به وسلیه ی وزارت کشور آغاز و تا 24 ساعت قبل از شروع اخذ رأی ادامه دارد.

انتخابات در یک روز به صورت مستقیم و عمومی و رأی مخفی بوده و هر شخص یک رأی می دهد، تاریخ دقیق و ساعت شروع و اتمام آن از قبل تعیین می شود. مراحل انتخابات عبارت است از مراجعه رأی دهندگان، کنترل شناسنامه ی رأی دهنده، ثبت نام رأی دهنده بر روی برگه ی تعرفه و اخذ رأی که بایستی کاملاً مخفی رأی نویسی صورت پذیرد و به صورت کاملاً آزاد و بدون اعمال نفوذ انجام گیرد.16

سپس اعلام نتیجه ی انتخابات است که دو مرحله ی صدور اعتبار نامه و امضای حکم ریاست جمهوری را در بر می گیرد.

صدور اعتبارنامه : با توجه به وظایف شورای نگهبان صدور اعتبارنامه نیز به عهده ی این شورا است که به دنبال قرائت آرای حوزه های مختلف انتخاباتی و رسیدگی به شکایت و ملاحظه ی گزارش های هیأت های نظارت صورت میگرد به این ترتیب اعتبارنامه ی رئیس جمهور توسط شورای نگهبان تهیه و تقدیم مقام رهبری می گردد.

امضای حکم ریاست جمهوری : آخرین مرحله، امضای حکم ریاست جمهوری از جانب مقام معظم رهبری است که به عنوان « تنفیذ» این مقام از جانب رهبر شناخته شده و این تنفیذ تا زمانی است که عمل بر طبق موازین اسلام باشد.»17

7.    آغاز دوره ی ریاست جمهوری

پس از مراحل مربوط به انتخاب و تنفیذ حکم از جانب مقام رهبری، رئیس جمهور بر اساس اصل بیست و یکم قانون اساسی در مجلس شورای اسلامی با حضور رئیس قوه ی قضائیه و اعضای شورای نگهبان، سوگند یاد می کند و سوگند نامه را امضا می کند. بر این اساس، دوره ی ریاست جمهوری که بر طبق قانون اساسی، مدت آن چهار سال تعیین شده آغاز می شود. متن سوگند ریاست جمهوری چنین است:

بسم الله الرحمن الرحیم

« من به عنوان رئیس جمهور در پیشگاه قرآن کریم و در برابر ملت ایران، به خداوند قادر متعال سوگند یاد می کنم که پاسدار مذهب رسمی و نظام جمهوری اسلامی و قانون اساسی کشور باشم و همه ی استعداد و صلاحیت خویش را در راه ایفای مسئولیت هایی که بر عهده گرفته ام به کار گیرم و خود را وقف خدمت به مردم و اعتلای کشور، ترویج دین و اخلاق، پشتیبانی از حق و گسترش عدالت سازم و از هر گونه خودکامگی بپرهیزم و از آزادی و حرمت اشخاص و حقوقی که قانون اساسی برای ملت شناخته است حمایت کنم. در حراست از مرزها و استقلال سیاسی و اقتصادی و فرهنگی کشور از هیچ اقدامی دریغ نورزم و با استعانت از خداوند و پیروی از پیامبر اسلام و ائمه اطهار علیهم السلام قدرتی را که ملت به عنوان امانتی مقدس به من سپرده است همچون امینی پارسا و فداکار نگاهدار باشم و آن را به منتخب ملت پس از خود بسپارم.»18

پس تعهدات رئیس جمهور به عنوان عالی ترین مقام رسمی کشور پس از مقام رهبری، بر اساس مفاد سوگند نامه عبارت است از

1-    پاسداری از مذهب رسمی کشور.

2-    پاسداری از نظام جمهوری اسلامی.

3-    پاسداری از قانون اساسی.

4-    ترویج دین و اخلاق.

5-    پشتیبانی از حق.

6-    گسترش عدالت.

7-    پرهیز از هر گونه خودکامگی.

8-    حمایت از آزادی و حرمت اشخاص و حقوقی که در قانون اساسی برای ملت مشخص شده است.

9-    حراست از مرزها و استقلال سیاسی، اقتصادی و فرهنگی کشور.

10-حفاظت از قدرت تفویضی ملت به عنوان امانت داری امین و پارسا در مدت تصدی این مقام.19

8.    اختیارات و وظایف رئیس جمهور

اختیارات رئیس جمهور عبارتند از:

1- نظارت بر اجرای قانون اساسی : رئیس جمهور باید همواره، در صیانت از اجرای قانون اساسی بکوشد تا در صورت نقض آن به نحو مقتضی وارد عمل شود. او در حوزه ی قوه ی مجریه در صورت تخطی می تواند با تدابیری همچون اتخاذ دستورات لازم و یا عزل و نصب ها و با ارسال لوایح قانونی مناسب به مجلس و تصویب آئین نامه ها و ... با موارد تخلف مقابله کند و در صورتی که توقف و عدم اجرای اصول قانون اساسی در حیطه ی غیر از قوه ی مجریه باشد، می تواند مراتب را به اطلاع عالی ترین مقام مسئول مربوطه برساند و علت توقف و یا عدم اجرا را جویا شود.

2- ریاست هیأت وزیران : رئیس جمهور می تواند مطابق اصل 133 و 136 قانون اساسی وزیران را انتخاب و برای گرفتن رأی اعتماد به مجلس معرفی یا هم چنین آنها را عزل نماید. پس معرفی نامزدهای وزارت به مجلس و عزل آنان یکی از اختیارات رئیس جمهور است. همچنین او خط مشی دولت را نیز تعیین می کند. این موضوع بر اساس بخشی از اصل 134 قانون اساسی به رئیس جمهور واگذار شده است. از طرف دیگر هماهنگی و نظارت بر عملکرد وزیران نیز بر عهده ی رئیس جمهور است. او همکارانی برای اجرای برنامه هایش بر می گزیند که باید به روش و مبانی اعلام شده ی وی پایبند باشند و رئیس جمهور نیز باید همواره در صدد هماهنگی با مجموعه ی کابینه باشد.20

3- مسئولیت سازمان های عالی کشور: رئیس جمهور مسئولیت های سازمان های مدیریت و برنامه ریزی، حفاظت محیط زیست، انرژی اتمی و تربیت بدنی را بر عهده دارد.

4- ریاست شوراهای عالی کشور: رئیس جمهور ریاست شورای عالی امنیت ملی و شورای عالی انقلاب فرهنگی و شورای عالی اقتصاد را به عهده دارد. وظایف هر یک از این شوراها به ترتیب عبارتند از : تأمین منافع ملی و پاسداری از انقلاب اسلامی و تمامیت ارضی و حاکمیت ملی (بر اساس اصل 176) برنامه ریزی کلان برای مسائل فرهنگی که همه ی نهادها، سازمان ها و مراکز موظف به اجرای مصوبات آن می باشند و برنامه ریزی کلان اقتصادی است. علاقمندان برای یافتن اطلاعات بیشتر در این خصوص می توانند به کتاب حقوق اساسی و نهادهای سیاسی جمهوری اسلامی ایران مراجعه نمایند.

5- اختیارات دیگر : 1- رئیس جمهور عالی ترین نماینده ی رسمی کشور در عرصه ی روابط بین الملل محسوب می شود. بر طبق اصل 125 قانون اساسی « امضای عهدنامه ها، مقاوله نامه ها، موافقت نامه ها و قراردادهای دولت ایران با سایر دولت ها و هم چنین امضای پیمان های مربوط به اتحادیه های بین المللی پس از تصویب مجلس شورای اسلامی، با رئیس جمهور یا نماینده ی قانونی اوست» و بر اساس اصل 28 قانون اساسی « امضای استوارنامه های سفیران جمهوری اسلامی ایران و پذیرفتن استوارنامه های سفرای کشورهای دیگر بر عهده ی رئیس جمهور است.» 2- امضای قوانین بر عهده ی رئیس جمهور است. او بر اساس اصل 123 قانون اساسی موظف به امضای مصوبات مجلس یا نتیجه ی همه پرسی است که طی مراحل قانونی به امضای وی می رسد. حق امضای قوانین، ناشی از اصل تفکیک قوا در امور قانونگذاری و اجرای قانون است، زیرا بالاترین مقام اجرایی کشور با امضای خویش، ذیل قوانین مصوب قوه ی مقننه، به مجموعه ی مجریان تحت امر خود دستور اجرای آن را می دهد. 3- اعطای نشان های دولتی که بر اساس اصل 129 قانون اساسی با رئیس جمهور است.

6- اختیار رئیس جمهور در انتخاب همکارانی غیر از وزرا : قانون اساسی دو دسته همکار برای رئیس جمهور در نظر گرفته که دسته ی اول همان وزرا هستند که در برابر رئیس جمهور و مجلس مسئول هستند و دسته ی دوم کسانی هستند که انتخاب و عدم انتخاب آنها در اختیار رئیس جمهور است و هر زمان هم مایل باشد آن ها را عزل می کند که این افراد عبارتند از معاونین، مشاورین، نمایندگان ویژه، معاون رئیس جمهور در سازمان برنامه و بودجه و سازمان امور اداری و استخدامی کشور ( در این دو سازمان رئیس جمهور هم می تواند شخصاً مسئولیت را عهده دار باشد و هم می تواند کس دیگری را انتخاب نماید که در آن صورت آن شخص ممکن است عنوان معاون ریاست جمهور را پیدا کند)21 و سفرا هستند.

منابع

1-    سید احسان محمدی / احمد نیکنام، دولت توانا

2-    سید جلال الدین مدنی، حقوق اساسی و نهادهای سیاسی ج 1010، ص 283

3-    سید جلال الدین مدنی، حقوق اساسی تطبیقی، ص 110

4-    سید جلال الدین مدنی، حقوق اساسی و نهادهای سیاسی ج 1010، ص 285-287

5-    سید جلال الدین مدنی، حقوق اساسی و نهادهای سیاسی ج1010، ص 288- 290

6-    اصل اول قانون اساسی

7-    اصل ششم

8-    اصل 114

9-    اصل 116

10-    اصل 119

11-    اصل 118

12-    اصل 117

13-    اصل 118

14-    سید جلال الدین مدنی، حقوق اساسی و نهادهای سیاسی ج 1010، ص 293

15-    سید جلال الدین مدنی، حقوق اساسی و نهادهای سیاسی ج1010، ص 295

16-    روزنامه ی جمهوری اسلامی، شماره ی 178، ص 2

17-     سید جلال الدین مدنی، حقوق اساسی و نهادهای سیاسی . ج 1010، ص 298 – 300

18-    سید جلال الدین مدنی، حقوق اساسی و نهادهای سیاسی . ج 1010، ص 300

19-    علی کمال زاده ساروی، منشور ملی ایرانیان و اختیارات رئیس جمهور، ص 46-47

20-    علی اکبر جعفری ندوشن، تفکیک قوا در حقوق ایران، آمریکا، فرانسه، ص 165-167

21-    سید جلال الدین مدنی، حقوق اساسی و نهادهای سیاسی ج 1010، ص 305-307